Heiligenbeeld Johannes Nepomucenus
Heiligenbeeld voorstellende Johannes Nepomucenes
Dit 19e eeuwse beeld afkomstig uit het atelier van beeldhouwer De Fernelmont, is in bruikleen geschonken door de parochie Onze Lieve Vrouwe van Praesentatie en de Spoorbuurtkerk uit Anna Paulowna (NH). Deze kerk, gebouwd in 1871, werd in 2024 aan de eredienst onttrokken. Het parochiebestuur zocht naar een passende bestemming waarna het beeld in 2026 een plaats kreeg in de Nepomukkapel te Boxmeer.
Johannes van Nepomuk geldt van oudsher als beschermheilige bij gevaren van het water. Om die reden genoot deze heilige verering in de Anna Pauwlonapolder waar de Zuiderzee en Waddenzee een continue bedreiging vormden.
Leonard de Fernelmont (1842) was een zoon van leidekker Jan Joseph de Fernelmont en Cornelia Catharina Hubertina Cuypers, zij was een zus van de beroemde architect Pierre Cuypers. De Fernelmont is als beeldhouwer onder andere werkzaam geweest bij de Firma Cuypers in Roermond (1856-1866). Hij woonde enige tijd in België en in de periode 1880-1884 in Amsterdam. In zijn atelier aan de Haarlemmer Houttuinen werd dit beeld vervaardigd. Als zelfstandige kreeg hij opdrachten van onder anderen architect Adrianus Bleijs. In 1884 verhuisde De Fernelmont met zijn gezin naar de Verenigde Staten.
Welkom thuis, Johannes!
Toespraak ter gelegenheid van de overdracht van het beeld van Johannes van Nepomuk van de RK Parochie van OLV van Praesentatie aan de Historische Vereniging Nepomuk Boxmeer
Boxmeer, 18 oktober 2026
Geachte heer Van Tongerlo,
Wat fijn dat u vandaag naar Boxmeer bent gekomen, namens de parochie Onze Lieve Vrouwe van Praesentatie en de Spoorbuurtkerk uit Anna Paulowna. En wat bijzonder dat u niet met lege handen komt, maar een heel speciale gast meebrengt die wij hier in Boxmeer al heel lang graag hadden willen ontvangen: een beeld van Johannes van Nepomuk!
Namens onze Historische Vereniging Nepomuk Boxmeer heet ik u van harte welkom. En tegen onze nieuwe aanwinst zou ik willen zeggen: welkom thuis, Johannes!
Want hoe bijzonder is het dat onze kapel al sinds 1737 aan Johannes van Nepomuk is gewijd, dat hij op het schilderij van ons prachtige barokke altaarretabel is vereeuwigd, maar dat een vrijstaand beeld tot nu toe ontbrak. Dat was al heel lang een wens van onze vereniging, die inmiddels ruim 200 leden telt.
Met zo'n achterban konden we Johannes natuurlijk niet eeuwig op een schilderij laten staan. Het werd tijd dat hij ook eens persoonlijk bij ons op bezoek kwam!
En dan gebeurt er iets wat wij bijzonder waarderen: niet wij hebben bij u aangeklopt, maar u hebt het initiatief genomen om contact met onze vereniging te zoeken. Dat vinden wij werkelijk prijzenswaardig. Het laat zien dat u niet alleen oog hebt voor het behoud van religieus erfgoed, maar ook actief hebt gezocht naar een passende nieuwe bestemming voor dit bijzondere beeld.
En die bestemming hebt u gevonden!
Het beeld is van koper, uit het atelier van L. de Fernelmont uit Amsterdam, en afkomstig uit de negentiende eeuw, uit de tijd waarin de kerk in Anna Paulowna in 1871 werd gebouwd.
In die anderhalve eeuw heeft het beeld generaties kerkgangers zien komen en gaan. Het heeft gebeden gehoord, stiltes meegemaakt, vreugde en verdriet van dichtbij gezien. Het heeft ongetwijfeld ook de veranderingen in kerk en samenleving van nabij beleefd. Zo is het mooie Spoorbuurtkerkje inmiddels helaas door de omstandigheden van deze tijd aan de eredienst onttrokken en verkocht. Maar dankzij de medewerking van uw parochie en het Bisdom van Haarlem-Amsterdam krijgt het beeld nu een nieuwe toekomst, in bruikleen bij onze vereniging. Daarvoor zijn wij u allen bijzonder dankbaar.
En nu begint een nieuw hoofdstuk in zijn geschiedenis.
Nepomuk zou in een depot kunnen verdwijnen maar krijgt gelukkig hier een bijzonder passende bestemming. Het is een bruikleen, dus we mogen er goed voor zorgen zonder te vergeten waar het vandaan komt. Zo blijft de band met Anna Paulowna bestaan.
En dat is precies wat geschiedenis zo mooi maakt: voorwerpen verdwijnen niet zomaar uit beeld, maar krijgen soms een nieuw leven en vertellen daardoor een nieuw verhaal.
Historische Vereniging Nepomuk Boxmeer – www.nepomukboxmeer.nl
Van de Waddenzee naar de Maas
Johannes verhuist van Anna Paulowna, in Noord-Holland, nabij de Waddenzee, naar Boxmeer, in Brabant, aan de Maas. Van de polder in het hoge noorden naar de uiterwaarden in het zuiden. Het is nogal een verhuizing.
Mooi dat ook de maker, De Fernelmont, geboren was in het Limburgse Roermond en zijn atelier had in Amsterdam. Zijn moeder was overigens een zus van de beroemde architect Pierre Cuypers waar hij, voor zijn komst naar Amsterdam, werkzaam was.
Johannes van Nepomuk geldt van oudsher als beschermheilige bij gevaren van het water. Volgens de overlevering werd hij in 1393 in Praag in de Moldau geworpen, nadat hij weigerde het biechtgeheim te schenden.
In Anna Paulowna, waar het leven sterk verbonden was met de strijd tegen het water, was zo'n beschermheilige bepaald geen overbodige luxe. De watersnoodramp van 1916, die ook de Anna Paulownapolder zwaar trof, maakte dat op tragische wijze duidelijk. Een link met de watersnoodramp van 1926, 10 jaar later, die ook Boxmeer zwaar getroffen heeft, is snel gemaakt!
En precies een eeuw na deze watersnoodramp krijgt het beeld een plaats in onze kapel, die juist aan deze heilige is gewijd. Van de bescherming van de bewoners in de polder naar de bescherming van ons historisch erfgoed: een toepasselijker bestemming is haast niet denkbaar!
Een nieuwe gast in een oude kapel
Onze kapel heeft een barok interieur, terwijl het beeld een neogotisch karakter heeft. Twee verschillende stijlen, met ruim een eeuw ertussen. Maar dat hoeft geen probleem te zijn. Geschiedenis is nu eenmaal geen stilstaand plaatje.
En bovendien: Johannes heeft wel voor hetere vuren gestaan — of beter gezegd, voor dieper water! Een verschilletje tussen barok en neogotiek zal hem niet uit zijn evenwicht brengen.
Wij zijn ervan overtuigd dat hij zich hier thuis zal voelen. Met ruim 200 leden krijgt hij bovendien een flinke gemeenschap om zich heen. Hij komt bepaald niet in een leeg huis terecht!
Geachte heer Van Tongerlo, wij beseffen dat dit beeld een stukje geschiedenis van uw parochie en van de gelovigen in Anna Paulowna vertegenwoordigt. Wij zullen er zorgvuldig mee omgaan en het met trots een plaats geven in onze kapel.
Uw initiatief verdient onze grote waardering. U hebt niet alleen geholpen om dit beeld voor de toekomst te behouden, maar ook een bijzondere verbinding tot stand gebracht tussen Noord-Holland en Brabant, tussen de geschiedenis van Anna Paulowna en die van Boxmeer.
Namens de Historische Vereniging Nepomuk Boxmeer dank ik u, uw parochie en het Bisdom van Haarlem-Amsterdam daarvoor heel hartelijk.
En dan rest mij nog één ding.
Welkom in Boxmeer, Johannes van Nepomuk! Je hebt een flinke reis achter de rug, maar je bent op een heel toepasselijke plek aangekomen. En mocht je ooit nog eens verlangen naar de Waddenzee, dan hopen we dat je het ook hier aan de Maas in de kapel die je eigen naam draagt, goed naar de zin zult hebben !
Hartelijk dank.
Kapel Johannes Nepomucenes Boxmeer – 1737
De legende van Jan Nepomuk en het altaar-retabel in de Nepomucenus-kapel
Wie de Boxmeerse Nepomukkapel bezoekt wordt niet alleen verrast door de prachtige lichtinval door de kunstzinnige glas-in lood ramen, maar ook door het schitterende barok altaar-retabel. Het middenpaneel bestaat uit een groot olieverfschilderij met een bijzonder moment uit het leven van de heilige waar de kapel naar is vernoemd: Johannes Nepomucenes, ofwel Jan van Nepomuk. Meestal wordt Jan statig afgebeeld als vicaris generaal, maar op deze voorstelling is te zien hoe zijn levenloze lichaam uit de Moldau wordt gedragen. Dat maakt deze voorstelling van Nepomuk in kerkelijke kunst tamelijk uniek. Ook zijn er maar weinig barok altaarretabels bekend, dus ook dat maakt het Boxmeerse altaar heel bijzonder.
Om meer te weten te komen over diens levenswandel is een bezoek aan Praag aan te bevelen.
Bezoek je Praag, dan loop je onvermijdelijk een keer over de Karelsbrug. En zonder dat je het beseft, passeer je hem: een serene heilige met vijf sterren rond zijn hoofd, vaak glimmend van de talloze handen die zijn plaquette hebben aangeraakt.
Dit is Jan van Nepomuk – of in het Tsjechisch Jan Nepomucký – misschien wel de beroemdste martelaar van Tsjechië. Mensen komen van heinde en verre om even zijn beeld aan te raken, in de hoop op een beetje geluk of een veilige terugkeer naar Praag.
Het standbeeld van Jan van Nepomuk op de Karelsbrug in Praag is veel meer dan een toeristische bezienswaardigheid. In de hele stad vind je tientallen beelden van deze heilige, symbool van trouw en stilte. Maar zijn legende hoort thuis boven de glinsterende Moldau.
Het verhaal voert ons terug naar de 14e eeuw, aan het hof van koning Wenceslas IV – niet bepaald een toonbeeld van zelfbeheersing. Jan van Nepomuk was toen vicaris-generaal van de aartsbisschop van Praag én biechtvader van koningin Sophie van Beieren.
Volgens de overlevering wilde de koning maar al te graag weten wat zijn vrouw hem in de biecht - hij vermoedde overspel - had toevertrouwd. Maar Jan, als trouwe priester, wist wat zijn plicht was: de geheimen van de biecht blijven altijd vertrouwelijk.
Wat hij wist, mocht hij nooit doorvertellen – niet aan een koning, niet aan wie dan ook.
Marteling en zijn dood
Koning Wenceslas IV stond bekend om zijn tirannieke aard en duldde geen tegenspraak. Toen Jan van Nepomuk weigerde het biechtgeheim van de koningin te schenden, barstte de koning in woede uit. Hij liet Jan gevangennemen.
Volgens een brief van de bisschop van Praag aan paus Bonifatius IX werd Jan daarna eerst wreed gemarteld: zijn lichaam verbrand en verwrongen tot hij nauwelijks nog leefde. Daarna sleepte men hem, met op de rug gebonden handen en een stuk hout tussen zijn kaken, door de straten van de stad.
Vervolgens werd Jan met de middeleeuwse subtiliteit die we inmiddels van vorsten gewend zijn in de nacht van 20 maart 1393 van de Karelsbrug in de rivier de Moldau geworpen.
Het water sloot zich boven hem, en daarmee werd de stilte van de biecht letterlijk verzegeld
De vijf sterren boven de Moldau
Nadat Jan in de Moldau werd geworpen, zou iets wonderlijks zijn gebeurd: zijn verminkte lichaam dreef omhoog, omgeven door vijf sterren. Die sterren, symbool van het wonder én van zijn devies “Tacui” – Ik heb gezwegen – zie je nog altijd boven zijn hoofd op vrijwel elk beeld van Jan van Nepomuk.
De toegestroomde inwoners van Praag herkenden meteen hun geliefde predikant. Ze haalden hem uit het water en legden hem eerbiedig op de oever.
De volgende dag stroomden duizenden mensen toe om afscheid te nemen. Vooral de armen, die hij altijd had geholpen en getroost, konden moeilijk geloven dat hun ‘vader Jan’ er niet meer was. Koning Wenceslas probeerde het lichaam in het geheim te laten begraven, maar volgens de overlevering hing er zo’n “geur van heiligheid” rond zijn graf dat het al snel werd ontdekt.
Onder grote publieke belangstelling werd Jan van Nepomuk uiteindelijk bijgezet in de Sint-Vituskathedraal, waar hij tot op de dag van vandaag wordt vereerd. Zijn tombe – een weelderig zilveren meesterwerk – trekt nog altijd pelgrims en bezoekers die geloven dat Jan van boven nog steeds luistert naar wie hem met een oprecht hart aanroept.
Feit of fabel?
Historici vermoeden dat het verhaal van Jan deels is verfraaid. Er leefden destijds meerdere geestelijken met de naam Jan van Pomuk (Pomuk was zijn geboorteplaats), en het is goed mogelijk dat verschillende verhalen zijn samengevoegd tot één dramatisch geheel.
Toch werd hij in 1729 officieel heilig verklaard, en sindsdien is Jan van Nepomuk uitgegroeid tot de beschermer van biechtvaders, bruggen én van wie zijn geheimen niet wil prijsgeven – een heilige met een moreel kompas waar zelfs de Moldau stil van wordt.
De kapel in Boxmeer werd in 1737 gebouwd en is dus al 8 jaar na zijn heiligverklaring aan Jan van Nepomuk gewijd, heel bijzonder…
Terug naar het altaar-paneel: hoog in de wolken kijken twee engelen neer op de gebeurtenis met een lauwer- of zegekrans en een martelaarstak in hun handen. Het schilderij werd in 1929 gedeeltelijk overgeschilderd in de kenmerkende stijl uit die tijd; dat verklaart het grote contrast tussen de grove lijnen van de dragers met de verfijnde trekken van het gezicht van Johannes en de engelen. Een orospronkelijk 18e eeuws doek dus met een 20e eeuwse ‘restauratie’.
Ook heeft de schilder de geschiedschrijving daarbij enigszins geweld aangedaan; de oorspronkelijke 5 sterren in het aureool, van het 5-letterige woord ‘Tacui’ , heeft plaatsgemaakt voor een sterrenkrans van maar liefst 14 sterren.
De verering van Nepomuk vinden we in Nederland naast Boxmeer alleen nog terug in het Limburgse Swalmen.